TP.HCM: Đẩy mạnh hoạt động giáo dục vì sự phát triển bền vững

Trong những năm gần đây, phát triển bền vững đã trở thành mục tiêu chung của cộng đồng quốc tế, và giáo dục được xác định là một trong những phương thức quan trọng nhất để đạt được mục tiêu này.

Theo đó, giáo dục vì sự phát triển bền vững (Education for Sustainable Development - ESD) do UNESCO khởi xướng là một định hướng chiến lược nhằm tích hợp các khía cạnh môi trường, xã hội và kinh tế vào quá trình giáo dục và học tập suốt đời. ESD không chỉ cung cấp kiến thức, mà còn hình thành kỹ năng và thái độ sống có trách nhiệm đối với môi trường, cộng đồng và tương lai chung của nhân loại.

Tại Việt Nam, Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Rừng ngập mặn Cần Giờ - TP.HCM (gọi là Khu Dự trữ sinh quyển Cần Giờ) được UNESCO công nhận từ năm 2000 là địa điểm có giá trị sinh thái, lịch sử và văn hóa đặc biệt. Với đặc điểm của một hệ sinh thái rừng ngập mặn độc đáo, đồng thời là vùng sinh thái ven đô của một siêu đô thị như TP.HCM, thì Cần Giờ có điều kiện lý tưởng để triển khai các hoạt động giáo dục gắn liền với thực tiễn. Trong thực tế, đã có nhiều hoạt động giáo dục môi trường, du lịch sinh thái và truyền thông nâng cao nhận thức được thực hiện tại đây dưới sự phối hợp của Ban Quản lý Rừng phòng hộ Cần Giờ trước đây (nay là Ban quản lý rừng phòng hộ và đặc dụng TP.HCM) và các cơ quan chức năng. Tuy nhiên, những hoạt động này còn rời rạc, thiếu khung chương trình cụ thể, chưa định hình rõ ràng theo mô hình ESD quốc tế, dẫn đến hiệu quả lan tỏa và ứng dụng thực tiễn còn hạn chế.

Từ thực tiễn đó, TS. Lê Bửu Thạch và nhóm cộng sự tại Viện Công nghệ tiên tiến đã triển khai nhiệm vụ khoa học - công nghệ “Nghiên cứu xây dựng và thử nghiệm áp dụng Chương trình giáo dục vì sự phát triển bền vững của UNESCO tại Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Rừng ngập mặn Cần Giờ”.

Đây là nhiệm vụ khoa học cấp thành phố, do Viện Công nghệ tiên tiến chủ trì, với sự phối hợp của Trường Đại học Sư phạm TP.HCM, Sở GD&ĐT TP.HCM và chính quyền địa phương trên địa bàn Khu Dự trữ sinh quyển Cần Giờ. Đề tài không chỉ nhằm thiết kế một chương trình ESD phù hợp với điều kiện thực tế tại Cần Giờ, mà còn hướng tới việc xây dựng mô hình mẫu có thể nhân rộng cho các khu sinh thái khác của TPHCM cũng như các Khu Dự trữ sinh quyển trên toàn quốc.

TS. Lê Bửu Thạch - chủ nhiệm triển khai nhiệm vụ cho biết: Mục tiêu tổng quát của đề tài là xây dựng và thử nghiệm chương trình ESD dựa trên định hướng của UNESCO, phù hợp với bối cảnh địa phương và hướng đến đối tượng học sinh phổ thông các cấp tại TP.HCM - những người sẽ tham gia vào các hoạt động học tập, trải nghiệm trong Khu dự trữ sinh quyển. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào vùng đệm và vùng chuyển tiếp của Khu Dự trữ sinh quyển Cần Giờ, nơi có hệ sinh thái đặc trưng và các hoạt động phát triển diễn ra, thuận lợi cho việc tổ chức các hoạt động học tập thực tiễn.

Cũng theo lời TS. Lê Bửu Thạch, tính cấp thiết của đề tài thể hiện rõ ở nhu cầu ngày càng lớn về hoạt động trải nghiệm, học tập ngoài lớp học theo tinh thần của Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT. Trong khi đó, việc tích hợp giáo dục môi trường hiện nay vẫn chưa đạt đến cấp độ của ESD với cách tiếp cận toàn diện.

"Việc xây dựng Chương trình ESD phù hợp với bối cảnh Cần Giờ là một bước tiến trong đổi mới cách tiếp cận giáo dục, góp phần gắn hoạt động học tập với bảo tồn, phát triển bền vững và nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông tại TP.HCM", đại diện nhóm triển khai nhiệm vụ khẳng định.

Gắn học tập với trải nghiệm

Theo đó, nhiệm vụ đã xây dựng Chương trình ESD dành cho học sinh tiểu học, THCS và THPT với hệ thống mục tiêu, chủ đề, hoạt động, phương pháp tổ chức và yêu cầu đánh giá được phân hóa theo đặc điểm lứa tuổi.

Ở cấp tiểu học, chương trình tập trung hình thành nhận biết, cảm xúc tích cực đối với thiên nhiên và những hành vi ban đầu phù hợp với môi trường. Ở cấp THCS, chương trình chú trọng khả năng quan sát, ghi chép, hợp tác, phân tích và bước đầu đề xuất giải pháp. Ở cấp THPT, yêu cầu được nâng lên theo hướng nghiên cứu thực địa, tư duy hệ thống, phản biện và đề xuất hành động đối với các vấn đề phát triển bền vững.

Nội dung chương trình không chỉ giới hạn ở giáo dục môi trường mà còn kết nối với lịch sử, văn hóa, sinh kế, quản trị tài nguyên và phát triển cộng đồng. Đây là điểm phù hợp với bản chất liên ngành của ESD và điều kiện đặc thù của Cần Giờ.

Chương trình đã bước đầu tạo được tính liên thông giữa ba cấp học và mối liên hệ với Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Chia sẻ thêm về tài liệu, công cụ và nguồn nhân lực hỗ trợ triển khai đề án trong tương lai, TS. Lê Bửu Thạch cho biết thêm rằng: nhiệm vụ đã xây dựng hệ thống tài liệu và công cụ hỗ trợ thực hiện Chương trình ESD, gồm kế hoạch bài giảng, bài giảng điện tử, phiếu học tập, công cụ quan sát và đánh giá, bộ câu hỏi ôn tập, tài liệu an toàn, tài nguyên tham khảo và tài nguyên truyền thông.

Bên cạnh đó, đề tài đã biên soạn và xuất bản sách Hướng dẫn vận hành Chương trình Giáo dục vì sự phát triển bền vững tại Khu Dự trữ sinh quyển Cần Giờ, đồng thời xây dựng hệ thống tài nguyên số để hỗ trợ tra cứu, chuẩn bị, tổ chức và đánh giá hoạt động. Các sản phẩm này tạo cơ sở để nhà trường, giáo viên, hướng dẫn viên, điểm đến và các đơn vị phối hợp sử dụng một hệ thống tài liệu tương đối thống nhất.

Được biết, chương trình được thử nghiệm tại ba trường đại diện cho ba cấp học với tổng số hơn 160 học sinh, gồm Trường TH Hòa Hiệp, Trường THCS Bình Khánh; và Trường THPT Nguyễn Thượng Hiền. Kết quả bước đầu cho thấy kiến thức và nhận thức của học sinh đều có xu hướng cải thiện. Khi quy đổi kết quả đánh giá về cùng thang 100%, điểm của học sinh sau chương trình đều cao hơn trước ở cả ba cấp học: Tiểu học từ 82,98% lên 92,95%; THCS từ 57,70% lên 88,52%; THPT từ 60,40% lên 88,60%. 

Ngoài ra, trong quá trình thực hiện đề tài, hai đợt tập huấn đã được tổ chức cho các lực lượng tham gia. Thông qua tập huấn và thử nghiệm, bước đầu hình thành nhóm nhân sự nòng cốt gồm giáo viên các cấp học, cán bộ quản lý giáo dục, nhà nghiên cứu, hướng dẫn viên, cán bộ điểm đến, cán bộ điều phối, nhân viên hỗ trợ thực địa và cộng tác viên địa phương. Kết quả này tạo nền tảng ban đầu cho việc tổ chức và chuyển giao chương trình.

Đáng chú ý, theo kế hoạch, trong thời gian tới, toàn bộ bộ tài liệu có liên quan đến đào tạo và vận hành sẽ được hoàn thiện và tiến hành số hóa, sau đó đăng tải trực tuyến tại địa chỉ http://cangio.esd.io.vn/.

Tiềm năng nhân rộng

Đánh giá về khả năng chuyển giao kết quả nghiên cứu, TS. Lê Bửu Thạch cho biết thêm rằng, các kết quả của đề tài, gồm khung Chương trình ESD, hệ thống hoạt động, bộ kế hoạch bài giảng, sách hướng dẫn vận hành, tài nguyên số và quy trình tổ chức, tạo nền tảng ban đầu cho việc chuyển giao và tiếp tục triển khai trong thực tiễn.

Trong đó, Ban Quản lý Khu Dự trữ sinh quyển Cần Giờ được xác định là đơn vị đầu mối phù hợp để tiếp nhận kết quả đề tài, quản lý nội dung chuyên môn gắn với địa phương và điều phối việc triển khai chương trình. Với vai trò quản lý Khu dự trữ sinh quyển, đơn vị này có điều kiện kết nối các điểm học tập, cơ quan chuyên môn, cộng đồng địa phương, trường học và các lực lượng tham gia; đồng thời theo dõi việc tuân thủ các yêu cầu về bảo tồn, an toàn và khai thác tài nguyên phục vụ giáo dục.

Trong giai đoạn đầu sau chuyển giao, Ban Quản lý Khu Dự trữ sinh quyển Cần Giờ có thể phối hợp với doanh nghiệp, đơn vị vận hành và các tổ chức chuyên môn để triển khai từng bước Chương trình ESD. Ban Quản lý có thể xem xét sử dụng nguồn kinh phí truyền thông, tuyên truyền và nâng cao nhận thức theo quy định để hỗ trợ các hoạt động dành cho học sinh trên địa bàn Khu DTSQ Cần Giờ, nhất là các nội dung về môi trường, đa dạng sinh học và biến đổi khí hậu.

Chi hội Giáo dục sinh thái - môi trường (Trực thuộc Hội Sinh học và Công nghệ sinh học TP.HCM) sẽ đóng vai trò kết nối chuyên môn, hỗ trợ học liệu, tập huấn và huy động chuyên gia, giáo viên. Doanh nghiệp/đơn vị vận hành phụ trách lịch trình, hướng dẫn viên, hậu cần và an toàn; Sở GD&ĐT TP.HCM và các cơ sở giáo dục phối hợp về chuyên môn, lựa chọn học sinh, tích hợp vào kế hoạch nhà trường và phản hồi kết quả. Cơ chế này tạo điều kiện để Chương trình được triển khai trước ở quy mô phù hợp, làm cơ sở tiếp tục hoàn thiện và mở rộng.

Có thể khẳng định rằng, các kết quả đạt được từ nghiên cứu hoàn toàn có thể được chuyển giao để các trường tổ chức hoạt động trải nghiệm, giáo dục môi trường và giáo dục địa phương. Trong giai đoạn 2026-2028, nhóm nghiên cứu đề xuất chuyển giao bộ chương trình, duy trì các trường nòng cốt và từng bước mở rộng đến các cơ sở giáo dục có nhu cầu, tạo cơ sở nhân rộng mô hình tại TP.HCM.

Tựu trung, về mặt khoa học, nhiệm vụ đã góp phần hoàn thiện cơ sở lý luận và phương pháp thực tiễn về giáo dục vì sự phát triển bền vững trong điều kiện đặc thù của Việt Nam. Việc phát triển mô hình giáo dục thực địa tại Khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ cũng sẽ là ví dụ điển hình cho cách lồng ghép ESD vào các khu bảo tồn thiên nhiên, mở ra hướng đi mới cho nhiều địa phương khác.

Về mặt thực tiễn, chương trình ESD sẽ góp phần tạo ra một môi trường học tập tích cực, sinh động và gần gũi với thiên nhiên cho học sinh thành phố. Đồng thời, nó hỗ trợ các mục tiêu bảo tồn, phát triển du lịch sinh thái - văn hóa, và đặc biệt là góp phần triển khai thành công Đề án “Xây dựng xã hội học tập” và kế hoạch phát triển “Thành phố học tập toàn cầu của UNESCO” tại TP.HCM giai đoạn 2024-2030.

Tóm lại, đề tài không chỉ có ý nghĩa thiết thực trong lĩnh vực giáo dục mà còn là một phần quan trọng trong chiến lược phát triển bền vững tại địa phương, góp phần hiện thực hóa các cam kết quốc gia với UNESCO về bảo tồn thiên nhiên, phát triển giáo dục và nâng cao chất lượng sống của cộng đồng.

Quỹ PT KH&CN TP.HCM, tháng 9/2026