Chiết xuất thành công cao đặc chuẩn hóa từ Sâm Lai Châu

Theo các nhà khoa học, Sâm Lai Châu có chứa thành phần hóa học chủ yếu nhóm saponin, với hàm lượng một vài saponin cao vượt trội so với các loại sâm khác trên thế giới. Đặc biệt, trong thành phần rễ củ Sâm Lai Châu chứa hoạt chất majonosid-R2, có tác dụng trên gan, thận, đồng thời giúp giảm căng thẳng. Được biết, majonosid-R2 là hợp chất tìm thấy ở 2 loài sâm trên thế giới là sâm Việt Nam và sâm Nhật Bản.

Báo cáo tại hội đồng tư vấn nghiệm thu nhiệm vụ khoa học - công nghệ "Nghiên cứu qui trình chiết xuất và thử tác dụng dược lý trên cao chuẩn hóa từ Sâm Lai Châu (Panax vietnamensis var. fuscidiscus K.Komatsu, S.Zhu & S.Q.Cai)" vừa được Sở KH&CN TP.HCM tổ chức, DS.CK2 Nguyễn Phương Nam - Bệnh viện Y học cổ truyền cho biết nghiên cứu được triển khai xuất phát từ thực tế Sâm Lai Châu là loài có quan hệ di truyền rất gần với Sâm Ngọc Linh, sở hữu thành phần saponin đa dạng và hàm lượng majonosid-MR2 cao (trên 3%).

Ngoài ra, theo Quyết định 3675/QĐ-BYT, thì Sâm Lai Châu hiện được xếp vị trí 77 trong danh sách 100 dược liệu có giá trị y tế và kinh tế cao để tập trung phát triển giai đoạn 2020-2030, là cơ sở lựa chọn loài, phù hợp để phát triển dược liệu. Tuy nhiên, nguồn Sâm Lai Châu tự nhiên đang dần cạn kiệt, và dù tỉnh Lai Châu đang trồng để bảo tồn, phát triển Sâm Lai Châu, đồng thời tạo sinh kế cho đồng bào dân tộc miền núi, nhưng nguồn dược liệu này chủ yếu vẫn được khai thác ở dạng thô, chưa có nghiên cứu ứng dụng nào phát triển thành chế phẩm thương mại.

"Do đó, việc tạo ra qui trình chiết xuất và thiết lập tiêu chuẩn cơ sở cho cao đặc Sâm Lai Châu là hết sức cần thiết", DS.CK2 Nguyễn Phương Nam - chủ nhiệm nhiệm vụ nhấn mạnh.

Trên cơ sở đó, nhóm nghiên cứu tại Bệnh viện Y học cổ truyền đặt mục tiêu xây dựng tiêu chuẩn kiểm nghiệm dược liệu và cao đặc chuẩn hóa từ Sâm Lai Châu trồng; xây dựng qui trình chiết xuất ổn định, đồng thời đánh giá tính an toàn và tác động dược lý của cao đặc trên thực nghiệm in vivo, qua đó làm cơ sở khoa học cho việc phát triển các sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ nguồn dược liệu quý này.

Giá trị khoa học

Theo đó, nhóm nghiên cứu tiến hành lấy mẫu Sâm Lai Châu trồng tại Sìn Hồ, tỉnh Lai Châu. Trong đó, mẫu sâm trồng 5 năm tuổi tiến hành gửi định danh DNA bằng phương pháp sinh học phân tử, kiểm nghiệm, chiết cao để thử tác dụng dược lý.

Dược liệu tươi mua về làm nguyên liệu dùng để chiết xuất cao, được tiến hành xử lý bằng cách rửa sạch sau đó sấy khô đến độ ẩm dưới 12%, bảo quản trong kho nhiệt độ dưới 25 độ C và độ ẩm dưới 70%.

Cụ thể, đội ngũ nhà khoa học tại Bệnh viện Y học cổ truyền đã xây dựng qui trình định lượng đồng thời ginsenosid-Rg1, ginsenosid-Rb1, ginsenosid-Rd, majonosid-MR2, notoginsenosid-R4, notoginsenosid-Fc trong dược liệu Sâm Lai Châu trồng bằng phương pháp ký sắc lỏng hiệu năng cao (HPLC/DAD), và qua thẩm định cho thấy phương pháp định lượng đạt đầy đủ các yêu cầu theo hướng dẫn của Tổ chức ICH về tính tương thích hệ thống, đặc hiệu, tính tuyến tính, độ đúng và độ chính xác.

Kết quả khảo sát sự tích lũy saponin trong Sâm Lai Châu trồng theo độ tuổi cho thấy, Sâm Lai Châu giai đoạn 4-5 tuổi là thời điểm mà thân rễ và củ có hàm lượng ginsenosid cao.

Từ đó, nhóm đề xuất chọn Sâm Lai Châu làm nguyên liệu cho sản xuất cao đặc phải đạt tiêu chí có không dưới 1,8% Rg1; 3,0% MR2; 0,3% Rb1; 0,5% NR4; 0,05% NFc và 0,1% Rd tính theo dược liệu khô kiệt.

Cùng với tiêu chuẩn cơ sở dược liệu vừa thiết lập, nhóm nghiên cứu cũng hoàn chỉnh qui trình chiết xuất cao đặc Sâm Lai Châu gồm 4 giai đoạn: sơ chế dược liệu, nấu cao, cô cao ở áp suất giảm đến độ ẩm không quá 20% có bổ sung Natri Benzoat làm chất chất bảo quản, và đóng gói.

Quy trình được đánh giá trên 3 lô chiết xuất liên tiếp, cho hiệu suất chiết trung bình ở mức 48,65%, các chỉ tiêu kiểm soát chất lượng đồng đều giữa các lô, và sản phẩm từ các lô đều đạt yêu cầu theo tiêu chuẩn cơ sở.

"Điều này cho thấy qui trình chiết cao được đề xuất là ổn định và có khả năng tái lặp ở quy mô sản xuất, hay nói cách khác là qui trình sẵn sàng vận hành sản xuất hàng loạt ở quy mô lớn". DS.CK2 Nguyễn Phương Nam thông tin thêm.

Là một phần của nhiệm vụ, Bệnh viện Y học cổ truyền cũng hoàn thiện tiêu chuẩn cơ sở cho cao đặc Sâm Lai Châu với các chỉ tiêu về cảm quan, độ ẩm, giới hạn kim loại nặng, giới hạn nhiễm khuẩn, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, định tính (bằng sắc ký lớp mỏng) và định lượng hoạt chất (bằng HPLC-DAD).

Kết quả thử nghiệm tiền lâm sàng cũng cho thấy, cao đặc Sâm Lai Châu bước đầu bảo đảm tính an toàn trên mô hình thực nghiệm. Bên cạnh đó, sản phẩm ghi nhận tác dụng tăng lực, giải lo âu và được khảo sát thêm về tác dụng chống trầm cảm, tăng cường miễn dịch.

Cụ thể, ở nội dung khảo sát tính an toàn và đánh giá tác dụng dược lý, nhóm nghiên cứu đã cho thấy:

1) Cao đặc chuẩn hóa Sâm Lai Châu trồng làm tăng sức bền thể lực một cách rõ rệt ở cả nhóm nuôi bình thường và nhóm nuôi cô lập. Hiệu quả tăng theo liều và theo thời gian sử dụng, trong đó liều 300 mg/kg thể hiện tác dụng điển hình. Đặc biệt, khả năng cải thiện thời gian bơi ở nhóm nuôi cô lập cho thấy Sâm Lai Châu có tiềm năng hỗ trợ nâng cao khả năng thích nghi của cơ thể trước các điều kiện stress kéo dài, qua đó củng cố thêm các bằng chứng về tác dụng tăng cường thể trạng và chống mệt mỏi của dược liệu.

2) Từ các kết quả thời gian và số lần ra vùng cánh tay mở của các nhóm chuột nuôi thường và nuôi cô lập; sau 7 ngày thực hiện trị liệu cũng cho thấy hiệu quả của cao đặc Sâm Lai Châu trong cải thiện hành vi lo âu ở các mức liều khảo sát là tương tự nhau và không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với thuốc đối chứng Fluoxetin liều 10 mg/kg.

3) Cao đặc Sâm Lai Châu không chỉ cải thiện hiệu quả hành vi giống trầm cảm trên mô hình stress cô lập. Đặc biệt ở liều 300 mg/kg, Sâm Lai Châu thể hiện tác dụng điển hình, giúp giảm mạnh thời gian bất động trên chuột nhắt trắng.

4) Cao đặc chuẩn hóa Sâm Lai Châu có khả năng phục hồi chức năng của hệ thực bào trong điều kiện suy giảm miễn dịch. Tác dụng này có thể liên quan đến các saponin đặc trưng của Sâm Lai Châu, đặc biệt là majonoside R2 cùng các ginsenoside Rg1, Rb1 và Rd.

Ngoài ra, thử nghiệm về tính ổn định của cao đặc Sâm Lai Châu sau chiết xuất cũng đã được thực hiện, kết quả cho thấy thành phẩm có chất lượng - hàm lượng đạt mức ổn định sau 6 tháng, nhóm nghiên cứu vẫn tiếp tục theo dõi độ ổn định của sản phẩm để xác định hạn dùng theo quy định.

Tựu trung, nhiệm vụ "Nghiên cứu qui trình chiết xuất và thử tác dụng dược lý trên cao chuẩn hóa từ Sâm Lai Châu" đã bổ sung thêm một cơ sở khoa học với giá trị cho việc tiếp tục phát triển cũng như thương mại hóa các sản phẩm có nguồn gốc từ dược liệu Sâm Lai Châu trồng nói chung và cụ thể là cao đặc Sâm Lai Châu nói riêng, qua đó giúp phát triển sản phẩm chăm sóc, bảo vệ sức khỏe người dân.

Quỹ PT KH&CN TP.HCM, tháng 9/2026