TP.HCM: Tuyên truyền sở hữu trí tuệ đến học sinh - sinh viên thông qua bộ tài liệu và ứng dụng số

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế và phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế tri thức, kinh tế số và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, sở hữu trí tuệ (SHTT) ngày càng khẳng định vai trò là một trong những công cụ quan trọng thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo động lực cho phát triển bền vững kinh tế - xã hội.

Với nền kinh tế dựa trên tri thức, giá trị của nhiều sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh không chỉ được quyết định bởi nguồn lực vật chất mà ngày càng phụ thuộc vào hàm lượng tri thức, công nghệ, khả năng sáng tạo và các tài sản trí tuệ được tạo lập, bảo hộ và khai thác hiệu quả. Vì vậy, hiểu biết và nhận thức đúng đắn về SHTT không còn là vấn đề chỉ dành riêng cho các nhà nghiên cứu, doanh nghiệp, chuyên gia pháp lý hay các cơ quan quản lý nhà nước, mà đã trở thành một yêu cầu thiết yếu đối với mọi chủ thể trong xã hội, đặc biệt là thế hệ trẻ, lực lượng trực tiếp tham gia vào quá trình học tập, nghiên cứu, lao động, sáng tạo, khởi nghiệp và phát triển kinh tế - xã hội trong tương lai.

Đối với Việt Nam, yêu cầu nâng cao nhận thức xã hội về SHTT ngày càng trở nên cấp thiết trong tiến trình chủ động, tích cực hội nhập quốc tế sâu rộng và xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ gắn với phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Trong thực tiễn, cùng với sự gia tăng nhanh chóng của các hoạt động sáng tạo, nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, khởi nghiệp và kinh doanh trên môi trường số, các hành vi xâm phạm quyền SHTT cũng diễn biến ngày càng phức tạp dưới nhiều hình thức. Tình trạng sử dụng trái phép các tác phẩm, phần mềm, hình ảnh, nhãn hiệu; sao chép sản phẩm và nội dung sáng tạo; kinh doanh hàng giả, hàng hóa xâm phạm quyền SHTT; cũng như việc khai thác tài sản trí tuệ nhưng chưa quan tâm đúng mức đến việc xác lập, bảo vệ và quản trị quyền đang đặt ra yêu cầu phải nâng cao nhận thức và hình thành ý thức tôn trọng quyền SHTT ngay từ quá trình giáo dục và đào tạo.

"Trong bối cảnh đó, giáo dục, tuyên truyền và phổ biến kiến thức SHTT cho thế hệ trẻ cần được xem là một giải pháp mang tính nền tảng, lâu dài nhằm hình thành nguồn nhân lực có năng lực sáng tạo, có ý thức pháp luật và có khả năng chủ động tạo lập, bảo vệ và khai thác tài sản trí tuệ", TS. Nguyễn Đặng An Long, chủ nhiệm nhiệm vụ khoa học và công nghệ "Xây dựng chương trình tuyên truyền sở hữu trí tuệ cho học sinh, sinh viên các trường trung cấp, cao đẳng và ứng dụng thí điểm tại một số cơ sở giáo dục nghề nghiệp được chọn trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh", cho biết.

Được biết, đây là nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp Thành phố, do Trường Cao đẳng Kinh tế TP.HCM chủ trì.

TS. Nguyễn Đặng An Long thông tin thêm, nhận thức rõ vai trò của SHTT đối với phát triển đất nước, ngày 22 tháng 8 năm 2019, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1068/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược sở hữu trí tuệ đến năm 2030 (được sửa đổi, bổ sung bởi Quyết định số 1624/QĐ-TTg ngày 21 tháng 8 năm 2026).

Khi ban hành năm 2019, Chiến lược xác định quan điểm chỉ đạo là phát triển hệ thống SHTT đồng bộ, hiệu quả ở tất cả các khâu sáng tạo, xác lập, khai thác và bảo vệ, thực thi quyền SHTT; tạo môi trường khuyến khích đổi mới sáng tạo; đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế; đưa SHTT trở thành công cụ quan trọng góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, thúc đẩy phát triển kinh tế, văn hóa và xã hội. Chiến lược đồng thời khẳng định chính sách SHTT đối với quyền tác giả, quyền liên quan, quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng là bộ phận không thể tách rời trong chiến lược, chính sách phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của quốc gia và các ngành, lĩnh vực.

Một trong những định hướng có ý nghĩa đặc biệt đối với giáo dục và phát triển nguồn nhân lực được xác định trong Chiến lược là nhiệm vụ, giải pháp “Hình thành văn hóa sở hữu trí tuệ trong xã hội” (khoản 8 mục III Điều 1 Quyết định số 1068/QĐ-TTg khi ban hành năm 2019). Theo đó, cần tăng cường truyền thông trên các phương tiện thông tin đại chúng nhằm nâng cao nhận thức về SHTT, khuyến khích đổi mới sáng tạo, xây dựng ý thức tôn trọng và bảo vệ quyền SHTT; đồng thời xây dựng và triển khai các chương trình đào tạo, bồi dưỡng về SHTT trong các cơ sở giáo dục và đào tạo, đặc biệt là các cơ sở giáo dục đại học.

Đây là định hướng có ý nghĩa chiến lược, bởi văn hóa SHTT không thể hình thành chỉ thông qua các hoạt động tuyên truyền mang tính thời điểm, mà cần được xây dựng một cách có hệ thống, liên tục và bắt đầu từ quá trình giáo dục, đào tạo. Trong đó, việc trang bị kiến thức và kỹ năng về SHTT cho người học có ý nghĩa quan trọng trong việc hình thành nhận thức, thái độ và hành vi đúng đắn đối với tài sản trí tuệ, từng bước tạo dựng một môi trường xã hội tôn trọng pháp luật, tôn trọng thành quả sáng tạo và khuyến khích đổi mới.

"Từ yêu cầu đó, tuyên truyền, phổ biến và giáo dục về SHTT cần được triển khai không chỉ ở các trường đại học, viện nghiên cứu mà còn phải được quan tâm đúng mức trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp. Người học các trường trung cấp, cao đẳng là lực lượng trẻ, có khả năng tiếp cận nhanh với công nghệ, kỹ thuật và những phương thức sản xuất, kinh doanh mới. Trong quá trình học tập và thực hành nghề nghiệp, người học có thể trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia vào quá trình tạo lập các sản phẩm, giải pháp kỹ thuật, kiểu dáng, phần mềm, nội dung số, nhãn hiệu và nhiều loại tài sản trí tuệ khác. Khi tham gia thị trường lao động hoặc tự khởi nghiệp, họ cũng có thể trở thành chủ thể sáng tạo, chủ sở hữu hoặc người khai thác tài sản trí tuệ", đại diện nhóm triển khai nhiệm vụ phân tích. "Vì vậy, nếu được trang bị kiến thức SHTT một cách phù hợp ngay từ trong nhà trường, người học có khả năng tự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, có thể chủ động phòng ngừa các hành vi xâm phạm quyền của người khác, biết cách khai thác tài sản trí tuệ hợp pháp và từng bước hình thành tư duy sáng tạo gắn với trách nhiệm pháp lý".

Mặt khác, cũng theo lời TS. Nguyễn Đặng An Long, giáo dục SHTT có mối quan hệ chặt chẽ với việc thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo trong học sinh, sinh viên nói riêng và giới trẻ nói chung.

Ngày 30 tháng 10 năm 2017, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1665/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Hỗ trợ học sinh, sinh viên khởi nghiệp đến năm 2025”, với mục tiêu thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp, trang bị kiến thức và kỹ năng về khởi nghiệp cho người học trong thời gian học tập tại các nhà trường; đồng thời tạo môi trường thuận lợi để hỗ trợ người học hình thành và hiện thực hóa các ý tưởng, dự án khởi nghiệp, góp phần tạo việc làm sau khi tốt nghiệp. Đối với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, yêu cầu trang bị kiến thức, kỹ năng khởi nghiệp cho người học càng có ý nghĩa thiết thực, bởi đây là nhóm nhân lực được đào tạo trực tiếp cho thị trường lao động, sản xuất, kinh doanh và dịch vụ.

Trong mối quan hệ đó, kiến thức SHTT là một bộ phận quan trọng của năng lực khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo. Một ý tưởng khởi nghiệp có điều kiện tạo ra giá trị bền vững hơn khi người khởi nghiệp biết nhận diện tài sản trí tuệ, xác định đối tượng có khả năng được bảo hộ, lựa chọn phương thức bảo hộ phù hợp, quản lý quyền SHTT và khai thác tài sản trí tuệ một cách hiệu quả. Ngược lại, sự thiếu hiểu biết về SHTT có thể khiến các kết quả sáng tạo bị sao chép, sử dụng trái phép hoặc không được bảo hộ kịp thời; đồng thời người khởi nghiệp cũng có nguy cơ vô tình xâm phạm quyền SHTT của người khác. Do đó, tuyên truyền và giáo dục SHTT cho người học cần được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ phổ biến pháp luật mà còn là một nội dung quan trọng trong quá trình hình thành năng lực đổi mới sáng tạo, năng lực khởi nghiệp và năng lực nghề nghiệp của nguồn nhân lực trẻ.

Góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh

Đối với TP.HCM, trung tâm kinh tế, khoa học, công nghệ, giáo dục, đào tạo và đổi mới sáng tạo lớn của cả nước, yêu cầu phát triển hệ sinh thái SHTT càng có ý nghĩa đặc biệt. Thực hiện Quyết định số 1068/QĐ-TTg ngày 22 tháng 8 năm 2019 của Thủ tướng Chính phủ, ngày 19 tháng 01 năm 2022, UBND TP.HCM ban hành Quyết định số 266/QĐ-UBND về Kế hoạch triển khai Chiến lược SHTT và phát triển tài sản trí tuệ trên địa bàn TP.HCM đến năm 2030. Kế hoạch xác định mục tiêu nâng cao tính đồng bộ, hiệu quả trong hoạt động SHTT ở các giai đoạn xác lập, khai thác và bảo vệ quyền; tạo môi trường khuyến khích đổi mới sáng tạo; đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế; đồng thời đưa SHTT trở thành một công cụ quan trọng góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của Thành phố.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, việc phát triển hệ thống SHTT không thể chỉ tập trung vào hoạt động đăng ký, xác lập và thực thi quyền mà cần đồng thời chú trọng đến việc nâng cao nhận thức và năng lực SHTT của cộng đồng. Trong đó, hệ thống giáo dục nghề nghiệp là một bộ phận quan trọng cần được quan tâm. Thông qua các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, kiến thức SHTT có thể được truyền tải trực tiếp đến một lực lượng lớn người học đang chuẩn bị tham gia thị trường lao động, sản xuất, kinh doanh và dịch vụ. Đây cũng là nhóm đối tượng có khả năng trở thành lực lượng sáng tạo, kỹ thuật viên, nhân lực công nghệ, người lao động có tay nghề cao, chủ doanh nghiệp hoặc chủ thể khởi nghiệp trong tương lai. Vì vậy, nâng cao nhận thức SHTT cho người học các trường trung cấp, cao đẳng trên địa bàn Thành phố đáp ứng yêu cầu giáo dục pháp luật và góp phần xây dựng nguồn nhân lực có năng lực sáng tạo và khả năng thích ứng với nền kinh tế tri thức, kinh tế số và môi trường hội nhập quốc tế.

Phân tích sâu về thực trạng hiện nay, TS. Nguyễn Đặng An Long và nhóm cộng sự nghiên cứu cho rằng công tác tuyên truyền, phổ biến kiến thức SHTT cho người học trong các cơ sở giáo dục nghề nghiệp trên địa bàn Thành phố vẫn còn những hạn chế nhất định. Hoạt động tuyên truyền ở nhiều nơi còn mang tính đơn lẻ, thời điểm, chủ yếu tập trung vào phổ biến quy định pháp luật chung, chưa hình thành được một chương trình có cấu trúc thống nhất, nội dung được thiết kế riêng cho đặc điểm nhận thức, tâm lý, trình độ và nhu cầu thực tiễn của người học trung cấp, cao đẳng. Nội dung SHTT trong nhiều trường hợp chưa được kết nối đầy đủ với hoạt động học nghề, thực hành nghề nghiệp, nghiên cứu ứng dụng, đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp và quá trình chuyển giao kết quả sáng tạo vào thực tiễn. Việc thiếu các tài liệu tuyên truyền trực quan, dễ tiếp cận, có tính ứng dụng và phù hợp với từng nhóm đối tượng cũng là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả của công tác phổ biến, giáo dục SHTT.

Đặc biệt, giữa yêu cầu ngày càng cao của Chiến lược SHTT đến năm 2030, yêu cầu phát triển tài sản trí tuệ của TP.HCM và thực tiễn giáo dục, đào tạo tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp vẫn còn khoảng cách nhất định. Khoảng trống này thể hiện ở sự thiếu hụt một chương trình tuyên truyền SHTT được nghiên cứu và thiết kế chuyên biệt cho người học các trường trung cấp, cao đẳng; có nội dung khoa học nhưng dễ tiếp cận; kết hợp giữa kiến thức pháp luật với tình huống thực tiễn; gắn SHTT với đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp và nghề nghiệp; đồng thời có khả năng triển khai linh hoạt trong các cơ sở giáo dục nghề nghiệp khác nhau.

"Đây chính là vấn đề thực tiễn cần được nghiên cứu và giải quyết nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả và tính bền vững của công tác tuyên truyền SHTT trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp", đại diện nhóm nghiên cứu nhấn mạnh.

Từ góc độ khoa học và thực tiễn, việc xây dựng một chương trình tuyên truyền SHTT dành riêng cho người học các trường trung cấp, cao đẳng cần được tiếp cận theo hướng lấy người học làm trung tâm, chú trọng khả năng nhận diện, vận dụng và thực hành kiến thức SHTT thay vì chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin pháp luật. Chương trình cần giúp người học từng bước trả lời được những vấn đề thiết thực như: tài sản trí tuệ là gì; những sản phẩm nào do mình tạo ra có thể được bảo hộ; quyền SHTT phát sinh và được xác lập như thế nào; làm thế nào để bảo vệ một ý tưởng, sản phẩm hoặc sáng kiến; cách thức khai thác tài sản trí tuệ trong học tập, lao động và khởi nghiệp; những hành vi nào có thể dẫn đến nguy cơ xâm phạm quyền SHTT; và cần làm gì để hạn chế rủi ro pháp lý trong quá trình sáng tạo, sản xuất, kinh doanh và sử dụng các sản phẩm trí tuệ. Cách tiếp cận này đã được đề tài áp dụng nhằm chuyển hoạt động tuyên truyền SHTT từ việc “phổ biến kiến thức” sang “hình thành năng lực và văn hóa SHTT”, hướng tới tác động lâu dài và thiết thực hơn đối với người học.

Tuyên truyền và giáo dục SHTT cho người học các trường trung cấp, cao đẳng vừa nhằm nâng cao hiểu biết pháp luật, vừa là một giải pháp đầu tư cho nguồn nhân lực, cho năng lực đổi mới sáng tạo và cho sức cạnh tranh của nền kinh tế trong tương lai. Việc trang bị kiến thức SHTT cho người học giúp hình thành thái độ tôn trọng quyền SHTT, nâng cao khả năng nhận diện và bảo vệ tài sản trí tuệ, hạn chế các hành vi xâm phạm quyền, đồng thời tạo động lực để người học mạnh dạn sáng tạo, nghiên cứu, phát triển các ý tưởng và sản phẩm mới. Đặc biệt, trong quá trình khởi nghiệp, kiến thức SHTT giúp người học biết cách bảo vệ lợi thế cạnh tranh, khai thác giá trị của tài sản trí tuệ và giảm thiểu những rủi ro có thể phát sinh từ việc xâm phạm quyền của chủ thể khác.

Sản phẩm thiết thực

Đại diện nhóm triển khai nhiệm vụ cho biết, đề tài đã xây dựng Chương trình tuyên truyền SHTT cùng hệ thống học liệu và công cụ số, tổ chức triển khai thí điểm cho 439 học sinh, sinh viên trong 8 lớp và tập huấn cho 424 cán bộ quản lý, giáo viên, giảng viên trong 6 lớp. Phản hồi định tính và quan sát trong đợt thí điểm cho thấy nội dung và hình thức triển khai đã áp dụng phù hợp, tổ chức được đối với nhóm người học đã tham gia; mức độ thay đổi về nhận thức, thái độ và kỹ năng do chương trình tạo ra chưa được đo lường trong khuôn khổ đề tài.

Cụ thể, đề tài xây dựng chương trình tuyên truyền SHTT, bao gồm xác định mục tiêu, đối tượng, nội dung, cấu trúc chương trình, phương pháp, hình thức tổ chức, thời lượng và tiêu chí đánh giá. Nội dung tuyên truyền tập trung vào những kiến thức SHTT cơ bản và thiết thực đối với học sinh, sinh viên, có liên hệ với học tập, nghiên cứu, sáng tạo, thực hành nghề nghiệp, khởi nghiệp và đời sống.

Đề tài đồng thời nghiên cứu và xây dựng hệ thống học liệu và công cụ đi kèm chương trình, gồm Tài liệu tuyên truyền về sở hữu trí tuệ: Dành cho học sinh, sinh viên các trường Trung cấp, Cao đẳng trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh (gọi là Tài liệu tuyên truyền dành cho học sinh, sinh viên); Tài liệu hướng dẫn tuyên truyền về sở hữu trí tuệ: Dành cho giáo viên, giảng viên các trường Trung cấp, Cao đẳng trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh (gọi là Tài liệu hướng dẫn tuyên truyền dành cho giáo viên, giảng viên); video clip tuyên truyền; Bộ câu hỏi trắc nghiệm và đáp án về tuyên truyền sở hữu trí tuệ cho học sinh, sinh viên trường trung cấp, cao đẳng, gồm 150 câu hỏi kèm đáp án. Hai tài liệu đã được xuất bản dưới dạng xuất bản phẩm điện tử theo Quyết định xuất bản số 568/QĐ-NXBKHCNTT và số 569/QĐ-NXBKHCNTT cùng ngày 13 tháng 8 năm 2026 của Nhà xuất bản Khoa học - Công nghệ - Truyền thông.

Đáng chú ý, một nội dung trọng tâm trong phạm vi nghiên cứu là ứng dụng công nghệ số trong tuyên truyền SHTT, thông qua việc xây dựng và triển khai phần mềm “Giải pháp chuyển đổi số giúp người học vui học Sở hữu trí tuệ”. Đề tài tập trung nghiên cứu khả năng ứng dụng trò chơi hóa (gamification) và thẻ ghi nhớ (flashcards) như những công cụ hỗ trợ việc tiếp cận, ghi nhớ và củng cố kiến thức SHTT của người học. Những nội dung pháp luật được lựa chọn và đưa vào chương trình chủ yếu là các kiến thức nền tảng, thiết thực và phù hợp với trình độ nhận thức, nhu cầu và bối cảnh học tập, nghề nghiệp của học sinh, sinh viên giáo dục nghề nghiệp.

Link tải app: IOS - nhấn vào đây.

Chương trình và các sản phẩm của đề tài là nguồn tham khảo để các cơ sở giáo dục nghề nghiệp trên địa bàn TP.HCM từng bước đưa nội dung SHTT vào hoạt động giáo dục, đào tạo và hỗ trợ khởi nghiệp, góp phần thực hiện Chiến lược SHTT đến năm 2030 của quốc gia và Kế hoạch triển khai Chiến lược SHTT, phát triển tài sản trí tuệ của TP.HCM.

Quỹ PT KH, CN & ĐMST TP.HCM - tháng 10/2026