Giải pháp bảo quản trái nhãn đến gần 1 tháng sau thu hoạch

Nhãn xuồng cơm vàng là giống nhãn đặc sản của ở khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu (TP.HCM), với diện tích trồng trên 800 ha. Đặc điểm của nhãn xuồng cơm vàng là ít bị nhiễm bệnh so với các giống nhãn khác, cùi dày, có vị và mùi thơm đặc biệt. Phần lớn tuổi nhãn của các vườn đang thu hoạch đều có tuổi từ 7-12 năm với diện tích trên 80%, phần còn lại là diện tích mới trồng mới gần đây. Trái nhãn xuồng cơm vàng có thời gian phát triển và thu hoạch từ tháng 4 đến tháng 10 hằng năm, thời điểm này mưa nhiều nên bệnh thối trái ảnh hưởng đến năng suất thực thu và hiệu quả kinh tế của quá trình canh tác.

Mặt khác, thời gian bảo quản trái tự nhiên sau thu hoạch của nhãn xuồng cơm vàng khá ngắn, thường chỉ khoảng 5-7 ngày. Nhãn chủ yếu được tiêu thụ bởi các thương lái thu mua tại vườn, chưa có biện pháp kéo dài thời gian bảo quản, gây áp lực lớn lên thị trường trong việc tiêu thụ một lượng lớn sản phẩm trong thời gian ngắn (phải giảm giá bán sản phẩm), đồng thời cũng gây khó khăn trong vận chuyển và lưu trữ, dẫn đến thiệt hại về thu nhập của nông hộ.

Thực tế cho thấy rất cần có nghiên cứu ứng dụng các vật liệu mới trong xử lý trước thu hoạch nhằm kéo dài thời gian thu hoạch nhãn xuồng cơm vàng, giúp nâng cao chất lượng trái tươi và kéo dài thời gian bảo quản sau thu hoạch để mang lại lợi ích cho cả nông hộ và người tiêu dùng. Vì vậy, TS. Bùi Duy Du và các cộng sự tại Viện Công nghệ tiên tiến đã triển khai thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ “Xây dựng mô hình xử lý trước thu hoạch và bảo quản nhãn xuồng sau thu hoạch tại tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu” nhằm sản xuất pilot chế phẩm SA/CTS-I₂ xử lý cây nhãn trước thu hoạch và chế phẩm CTS-I₂ ứng dụng bảo quản trái nhãn sau thu hoạch. Mục đích là giúp nông hộ giảm thiểu bệnh thối trái trên nhãn xuồng cơm vàng bằng các chế phẩm không ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng, kéo dài thời gian neo trái trên cây để giảm áp lực giảm giá bán khi tiêu thụ số lượng lớn, đồng thời có giải pháp bảo quản kéo dài thời gian sử dụng, qua đó nâng mức thu nhập của nông hộ.

Can thiệp trước thu hoạch, nhãn giảm bệnh thối trái, tăng năng suất cây trồng

TS. Bùi Duy Du cho biết nhóm thực hiện đã hoàn thiện quy trình công nghệ sản xuất chế phẩm SA/CTS-I₂ quy mô 100 lít/mẻ (xử lý cây nhãn trước thu hoạch) và chế phẩm CTS-I₂ quy mô 200 lít/mẻ (bảo quản trái nhãn sau thu hoạch), sản xuất được 600 lít SA/CTS-I₂ và 3.600 lít CTS-I₂ để phục vụ thí nghiệm diện rộng và triển khai mô hình thực tế. Kết quả thử nghiệm độc tính của SA/CTS-I₂ và CTS-I₂ theo OECD cho thấy chế phẩm không gây độc tính cấp nguy hiểm và không gây kích ứng da nên có tiềm năng ứng dụng trong sản xuất nông sản an toàn, giảm thiểu ô nhiễm môi trường.

SA có công thức hóa học C₇H₆O₃ là hormon thực vật có vai trò quan trọng trong một loạt quá trình sinh lý từ nảy mầm, ra hoa, chín quả. Chúng tạo ra các hệ thống miễn dịch chống lại áp lực sinh học và phi sinh học khác nhau. Đã có các báo cáo khi xử lý SA trên trái cây trước hoặc sau khi thu hoạch làm giảm được sự thối rửa và tổn thương do bảo quản lạnh ở nhiều loại trái cây. Chất lượng trái cây xử lý bằng SA kềm hãm quá trình chín cao hơn khi xử lý bằng ASA trên một số loại trái cây đã được công bố như: mơ, cam, xoài, táo… Cho đến nay, ở trong nước chưa có các nghiên cứu và ứng dụng xử lý trái cây trước thu hoạch bằng SA và các dẫn xuất để làm tăng chất lượng nông sản, kéo dài thời gian bảo quản, mặc dù đây là một hoạt chất rất tiềm năng kết hợp với CTS tạo nên sản phẩm composite ứng dụng trong nông nghiệp một cách hiệu quả, sản xuất nông sản an toàn.

CTS là sản phẩm deacetyl hoá của chitin - một polyme sinh học tự nhiên khá phổ biến, có trong lớp vỏ của một số loài giáp xác (tôm, cua, mực), hoặc các loài nấm, sâu bọ. CTS và chitin là chất không độc hại, ăn được, tương hợp, phân huỷ sinh học và có một số hoạt tính sinh học đặc biệt như: kháng ung thư, kháng khuẩn, kháng nấm, tăng cường miễn dịch và có tiềm năng trong việc sử dụng làm hoạt chất bảo vệ thực vật. CTS ứng dụng trên trái cây trước thu hoạch có tác dụng làm giảm cường độ hô hấp, giảm sản sinh etylen và thất thoát hơi nước, làm chậm chín nên có thể điều chỉnh thời gian thu hoạch. Cho đến nay, có rất nhiều công trình nghiên cứu ứng dụng chitin, CTS trong nông nghiệp để làm giảm tác động tiêu cực của dịch bệnh đến năng suất cây trồng và chất lượng nông sản.

Mô hình xử lý cây nhãn xuồng cơm vàng trước thu hoạch bằng chế phẩm SA/CTS-I₂ và Ca(NO₃)₂.4H₂O 0,5% được triển khai ở 3 địa điểm canh tác thuộc Hợp tác xã nông nghiệp Long Mỹ (ấp Mỹ Hòa, xã Phước Hải, TP.HCM) với tổng diện tích thử nghiệm 12 ha, mỗi nghiệm thức bố trí 1 ha/địa điểm. Thời gian sinh trưởng từ ra hoa đến thu hoạch khoảng 3 tháng. Chế phẩm SA/CTS-I₂ được pha loãng 200 lần và phun 3 lần/vụ. Phương pháp phun bao phủ đều trên lá và quả, bắt đầu từ thời điểm sau đậu trái 40 - 45 ngày và kết thúc trước thu hoạch 15 ngày, khoảng cách giữa các lần phun được bố trí đều nhau (15-17 ngày/lần). Việc xử lý có hiệu quả kiểm soát bệnh thối trái trên nhãn xuồng cơm vàng cao hơn đối chứng sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học (theo tập quán canh tác ở địa phương), giúp kéo dài thời gian bảo quản nhãn sau thu hoạch hơn đối chứng khoảng 2 ngày ở nhiệt độ môi trường và 5 ngày ở nhiệt độ 10 độ C, trái nhãn không tích lũy axit salicylic trong thịt, không nhiễm vi khuẩn độc hại E.coli và Salmonella spp. Đây là giải pháp phù hợp giúp nông hộ hạn chế hiệu quả bệnh thối trái, tăng chất lượng trái, tăng năng suất canh tác nhãn xuồng cơm vàng.

Theo TS. Bùi Duy Du, quy trình sử dụng chế phẩm SA/CTS-I₂ bổ sung Ca(NO₃)₂.4H₂O được xây dựng nhằm kiểm soát hiệu quả bệnh thối trái nhãn và gia cường vách tế bào vỏ trái nhãn trong giai đoạn trước thu hoạch - giải quyết được một trong những nguyên nhân chính gây suy giảm năng suất và chất lượng nhãn xuồng cơm vàng thương phẩm. Việc kết hợp chế phẩm SA/CTS-I₂ với các thành phần hoạt tính sinh học như chitosan, axit salicylic và iốt với nguồn canxi dễ hấp thu giúp tăng cường hệ thống phòng vệ tự nhiên của cây, đồng thời cải thiện độ bền cơ học của mô quả. Kết quả góp phần giảm tỷ lệ rụng trái, hạn chế tổn thất trước thu hoạch, kéo dài thời gian bảo quản của trái nhãn xuồng cơm vàng. Giải pháp này phù hợp với điều kiện canh tác thực tế của nông hộ, tổ hợp tác và hợp tác xã ở TP.HCM, đồng thời có thể mở rộng áp dụng cho các vùng trồng nhãn có điều kiện sinh thái tương tự.

Bảo quản trái nhãn sau thu hoạch đến 25 ngày, hỗ trợ sản xuất VIETGAP và OCOP

Nhóm thực hiện đã triển khai mô hình xử lý bảo quản trái nhãn xuồng cơm vàng sau thu hoạch bằng chế phẩm CTS-I₂ quy mô 2 tấn/mẻ tại Hợp tác xã Nông nghiệp Long Mỹ.

Nhãn được thu hoạch ở giai đoạn chín thương phẩm, đảm bảo màu sắc vỏ đặc trưng và độ Brix 18-19°. Việc thu hái thực hiện vào buổi sáng, hạn chế va đập cơ học. Sau thu hoạch, quả được vận chuyển về khu xử lý trong thời gian 2-4 giờ, tiến hành phân loại sơ bộ, loại bỏ quả sâu bệnh, dập nát và cắt tỉa cuống nhằm giảm nguy cơ nhiễm vi sinh vật. Quả nhãn được rửa bằng nước sạch nhằm loại bỏ bụi đất, tạp chất cơ học và giảm mật độ vi sinh vật bám trên vỏ. Khi rửa xong, quả được để khô tự nhiên nhằm loại bỏ nước tự do trước khi xử lý chế phẩm. Nhãn sau xử lý được bảo quản ở nhiệt độ thường và bảo quản lạnh ở khoảng 10 độ C.

Chế phẩm CTS-I₂ ban đầu được pha loãng 3 lần bằng nước sạch. Dung dịch được khuấy cơ học đến khi đồng nhất hoàn toàn (khoảng 5 phút). Dung dịch pha loãng được sử dụng trong 24 giờ nhằm duy trì hiệu lực sinh học. Nhãn được xử lý bằng phương pháp nhúng ngập hoàn toàn trong dung dịch. Sau xử lý, quả được đặt vào rổ để ráo, hứng dung dịch dư chảy ra bằng chậu nhựa phía dưới. Sau khi trái nhãn đã ráo bề mặt, chuyển sang khu vực hong khô tự nhiên kết hợp với thổi quạt gió. Thời gian trái nhãn khô tùy thuộc vào thời tiết, nếu trời nắng và độ ẩm thấp quả có thể khô trong thời gian 60 phút, nếu trời không nắng, độ ẩm cao có thể kéo dài tới 120 phút. Sau khi khô, nhãn được đóng gói vào thùng carton có lỗ thông khí, ghi rõ thông tin lô xử lý, ngày xử lý và điều kiện bảo quản.

Trong điều kiện bảo quản trái ở nhiệt độ môi trường, chất lượng trái giảm nhanh theo thời gian, đặc biệt ở nghiệm thức đối chứng. Sau 10 ngày, mẫu đối chứng có tỷ lệ hư hỏng cao và chất lượng suy giảm mạnh, trong khi mẫu xử lý CTS-I₂ vẫn duy trì được chất lượng. Việc xử lý CTS-I₂ giúp giảm hao hụt khối lượng (giảm đến khoảng 3-6 lần), duy trì độ cứng cao hơn (khoảng 1,5-1,7 lần ở ngày 10) và độ Brix ổn định hơn, giảm chỉ số bệnh và tỷ lệ hư hỏng rõ rệt. Nhờ vậy, thời gian bảo quản được kéo dài đến 20 ngày với tỷ lệ hư hỏng chấp chận được là 4,95%, khẳng định hiệu quả trong việc kéo dài thời gian bảo quản và duy trì chất lượng sau thu hoạch của trái.

Trong điều kiện bảo quản trái mát ở 10 độ C, các chỉ tiêu chất lượng của trái biến đổi chậm và ổn định hơn, đồng thời thể hiện rõ hiệu quả của nghiệm thức xử lý CTS-I₂ so với đối chứng. Việc xử lý CTS-I₂ đã giúp giảm hao hụt khối lượng (giảm khoảng 5-7 lần ở giai đoạn đầu), duy trì độ cứng cao hơn (khoảng 1,2-1,3 lần), hạn chế sự phát triển của bệnh và làm chậm quá trình hư hỏng, từ đó kéo dài thời gian bảo quản lên đến 25 ngày, dài hơn đáng kể so với đối chứng. Sự gia tăng hư hỏng ở giai đoạn cuối chủ yếu liên quan đến tổn thương lạnh (trên 25 ngày), cho thấy thời gian bảo quản dù được kéo dài nhưng vẫn bị giới hạn bởi điều kiện nhiệt độ thấp. Điều này khẳng định hiệu quả kết hợp giữa nhiệt độ thấp và xử lý CTS-I₂ trong bảo quản sau thu hoạch. Đáng chú ý, chỉ số bệnh ở cả hai nghiệm thức đều thấp. Điều này phù hợp với điều kiện nhiệt độ thấp vốn đã ức chế mạnh vi sinh vật, đồng thời kết hợp với tác dụng kháng khuẩn của I₂.

TS. Bùi Duy Du chia sẻ: “Nguyên nhân gây hư hỏng chủ yếu là yếu tố sinh lý (tổn thương lạnh) làm rò rỉ điện giải, tổn thương màng tế bào làm làm sậm và đen màu vỏ trái chứ không phải bệnh”. Kết quả này góp phần giảm thất thoát nhãn tươi trong quá trình tiêu thụ sản phẩm sau thu hoạch, giảm rủi ro giảm giá bán vào thời điểm mùa vụ thu hoạch đại trà.

Có thể nói rằng, việc ứng dụng SA/CTS-I₂ kết hợp với Ca(NO₃)₂.4H₂O trong xử lý trước thu hoạch trên cây nhãn là cách tạo ra hiệu ứng hiệp đồng, nâng cao hiệu quả sinh học của các hoạt chất trong việc kiểm soát bệnh gây hại trên cây nhãn và làm chậm quá trình chín của trái, kéo dài thời gian thu hoạch cũng như thời gian bảo quản sau thu hoạch, qua đó nâng cao hiệu quả kinh tế cho nông hộ. Trên cơ sở này, Viện Công nghệ tiên tiến mong muốn sẽ chuyển giao, nhân rộng mô hình ứng dụng cho các hợp tác xã, vùng trồng nhãn tập trung, đồng thời lồng ghép giải pháp xử lý và bảo quản bằng chế phẩm SA/CTS-I₂ và CTS-I₂ vào các chương trình VIETGAP, OCOP cùng các chuỗi liên kết sản xuất - tiêu thụ.

Quỹ PT KH, CN & ĐMST TP.HCM - tháng 10/2026